Η Δέσποινα Χαρίτου είναι αρχαιολόγος και υποψήφια διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Συνέβαλε τα μέγιστα στην έρευνα και κυρίως στη συγκέντρωση τεκμηρίων της ιστορικής περιόδου του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου στην ευρύτερη περιοχή του Δήμου Ωραιοκάστρου. Αποτέλεσμα; κηρύχθηκε «ιστορικός τόπος» ο ορεινός όγκος του Δήμου Ωραιοκάστρου με απόφαση της υπουργού Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη. Προηγήθηκε ομόφωνη γνωμοδότηση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου και Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων επί σχετικής εισήγησης της Υπηρεσίας Νεωτέρων Μνημείων και Τεχνικών Έργων Κεντρικής Μακεδονίας.
Τώρα, το όραμα της διοίκησης του δήμου είναι να δημιουργηθεί στην περιοχή «Ιστορικό Πάρκο» και να ενταχθεί ο Δήμος Ωραιοκάστρου στους τουριστικούς προορισμούς σχετικά με τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι όμως δόκιμος όρος το «ιστορικό πάρκο» ή όχι;
Η κ. Χαρίτου (η οποία είναι και δημότισσα του Δήμου Ωραιοκάστρου) μίλησε στο Polites Oraiokastrou και επισημαίνει:
αρχαιολόγος – υποψήφια διδάκτωρ του ΠΑΜΑΚ
Κυρία Χαρίτου,
H πρόσφατη απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού που ουσιαστικά χαρακτηρίζει «ιστορικό τόπο» τον ορεινό όγκο του Ωραιοκάστρου, ανοίγει τον δρόμο για τη υλοποίηση ενός φιλόδοξου project από πλευράς διοίκησης του δήμου: τη δημιουργίας ενός ιστορικού πάρκου. Καταρχάς συμφωνείτε με τον όρο «ιστορικό πάρκο»;
Να σας πω αμέσως. Ένας χώρος με σπουδαία ιστορική αξία όταν εντάσσεται σε έναν γενικό όρο «ιστορικό πάρκο» δείχνει θετική προσέγγιση στο να διατηρηθεί ο χώρος ως ιστορικός. Προσέξτε όμως, σε καμία περίπτωση δεν αναδεικνύει τη μνήμη που οφείλουμε να διαφυλάξουμε και να αναδείξουμε.
Δηλαδή; Ποια είναι η μνήμη και το ιστορικό πλαίσιο που πρέπει να διαφυλαχτεί;
H μνήμη των συμμαχικών στρατευμάτων της Αντάντ που έφτασαν εδώ από όλα τα πλάτη και μήκη της γης με σκοπό να οχυρώσουν την πόλη μας και να αμυνθούν σε περίοδο πολέμου κατά τα έτη 1915-1918. Μιλάμε για οχυρωματικό τουρισμό και διαφύλαξη του νέου σύγχρονου αμυντικού συστήματος που διαθέτει η Θεσσαλονίκη και αποτελεί την υλική στρατιωτική κληρονομιά του Α Παγκοσμίου Πολέμου κατά κύριο λόγο. Επίσης, η περιοχή μας μπορεί να συνδυαστεί με τα Βυζαντινά τείχη της Θεσσαλονίκης ως τμήμα του οχυρωματικού τουρισμού της πόλης μας αλλά και με τα Συμμαχικά Κοιμητήρια στο Ζέιτενλικ καθώς εντάσσεται πλέον στον στρατιωτικό τουρισμό. Θέλουμε να διαφυλάξουμε αυτούσιες τις θέσεις με τα οχυρωματικά έργα και χαρακώματα που δημιούργησαν οι στρατιώτες εδώ αλλά και τα σημεία στρατοπέδευσης τους, εκεί όπου διέμεναν οι στρατιώτες τον περασμένο αιώνα και βρίσκονται σε πολύ κοντινή απόσταση, μόλις 10 χλμ από το κέντρο της πόλης.
Εγκυμονεί … «κινδύνους» ο όρος «πάρκο». Για ποιο λόγο;
Θα έλεγα πως ναι, διότι παραποιεί και αλλοιώνει τον αυθεντικό χαρακτήρα των σωζόμενων οχυρώσεων και καταλοίπων πολέμου. Εξωραϊζει τον τόπο μεν αλλά ο όρος παραπέμπει, προσέξτε, σε ψυχαγωγικό σκοπό στερώντας τον μουσειακό χαρακτήρα που επιθυμούμε να δούμε στο μέλλον… Πρόκειται για «παρκοποίηση», ας μου επιτραπεί ο όρος, ενός σπουδαίου ιστορικού χώρου και αμυντικού συστήματος! Αφαιρείται «έντεχνα» το πολιτιστικό πλαίσιο και οδηγεί σε γενίκευση και αποστειρωμένη αφήγηση, θα έλεγε κανείς παραπλανώντας τις βαθύτερες αιτίες δημιουργίας του. Υπάρχει λοιπόν ο κίνδυνος να προβληθεί μια συγκεκριμένη εκδοχή της ιστορίας, ή να καλυφθεί από άλλες διηγήσεις και να στερήσει την αυθεντικότητα του…
Είναι δόκιμος όρος το «ιστορικό πάρκο» ή όχι τελικά;
Αν μου επιτρέπετε να σας πω, ότι είχα επισκεφθεί πριν μερικά χρόνια το Αnzac Memorial Ηyde Park στο Σίδνεϊ της Αυστραλίας. Πρόκειται για τεχνητό πάρκο με πράσινο, συντριβάνια, πισίνα και πολεμικά σύγχρονα μνημεία- γλυπτά, με μουσείο που στεγάζει εκθέματα που αφορούν την ιστορία, τα προσωπικά αντικείμενα των ΑΝΖΑC (Αustralian and New Zealand Corps) που πολέμησαν στη μάχη της Καλλίπολης και στη μάχη της Κρήτης. Μάλιστα γίνονται εκδηλώσεις κάθε χρόνο στις επετείους συνδυάζοντας και την ιστορία του Α’ ΠΠ και του Β’ ΠΠ που διαθέτει. Στην δική μας την περίπτωση, στον Δήμο Ωραιοκάστρου δεν πάμε να φτιάξουμε τέτοια τοποθεσία, γιατί δεν είμαστε εντός αστικού τοπίου και διαθέτουμε ήδη το φυσικό τοπίο, το βουνό μας όπου εκεί συγκεντρώνονται τα σωζόμενα κατάλοιπα οχυρώσεων: οι τρεις γραμμές άμυνας της πόλης μας με πολυβολεία και χαρακώματα, ορύγματα επικινωνίας, καταφύγια, θέσεις στρατοπέδευσης αλλά και γέφυρες, επιτύμβια μνημεία, σημεία δηλαδή μνήμης ζωντανά και ενταγμένα στο μοναδικό φυσικό περιβάλλον. Αν χρησιμοποιήσουμε τον όρο ιστορικό πάρκο απλά υπονοείται και η ριζική αλλαγή ενδεχομένως του τοπίου, του περιβάλλοντος χώρου, τον οποίο οφείλουμε να διαφυλάξουμε στη διαχρονία του και να το διατηρήσουμε αναλλοίωτο έτσι ακριβώς, όπως μας το παρέδωσαν οι στρατιώτες, να μην γίνουν δηλαδή νέες εγκαταστάσεις που θα αλλάξουν το σκηνικό ή θα παραπέμπουν ακουστικά σε άλλες δραστηριότητες: κατασκευή αιολικών πάρκων, παιδικές χαρές, συντριβάνια, γήπεδα, νέα κτίρια, ψησταριές κοκ. Γιατί αν προβλέπεται κάτι τέτοιο υπάρχει ο κίνδυνος να ξεχαστεί ή να αλλοιωθεί ο χαρακτήρας του. Δεν γνωρίζουμε ακόμα ούτε μας έχει κοινοποιηθεί ο σχεδιασμός, οι προτάσεις διαχείρισης του τοπίου με αναπλάσεις και άλλες θεσμικές χρήσεις. Να το δούμε και να το συζητήσουμε ξανά με όλα τα στοιχεία μακροπρόθεσμα. Αν υπάρχουν…
Έχετε να προτείνετε κάποιον άλλον όρο oύτως ώστε να διατυπωθεί καλύτερα η περιγραφή του τοπίου μας με όλο το πολιτιστικό απόθεμα που διαθέτει και θα ενώνει ψηφίδες πολιτισμού, όπως λέγεται;
Εδώ έχουμε Ιστορικό Στρατιωτικό Τοπίο «Ηistoric Μilitary Landscape» ή «Landscape of War and Memory». Κι αυτό γιατί πρέπει να επικεντρωθούμε στο ποιά ιστορία θέλουμε να προβάλουμε. Eίναι ένας χώρος που έγιναν μάχες; Όχι, αν και σχεδιάστηκε το τοπίο για αυτό, να υποδεχτεί μάχες, δεν έγιναν όμως ποτέ και παρέμεινε στη μνήμη ως χώρος στρατοπέδευσης ευρωπαικών δυνάμεων, των Συμμάχων της Αντάντ για τη διαμόρφωση των τριών γραμμών άμυνας και οχυρώσεων. Επομένως, Μilitary Landscape and Memory είναι ορθότερος, γιατί υπάρχουν μνημεία και η περιοχή μας δεν σχετίζεται με απώλειες και τραύματα πολέμου. Ακόμα και τα πολυβολεία του Α’ ΠΠ μπορεί να πέρασαν σε ελληνικά χέρια για αξιοποίηση και προετοιμασία σε επόμενους πολέμους, όμως δεν γνωρίζουμε αν λειτούργησαν, δεν έχει γίνει έρευνα στο εσωτερικό όλων για να το διαπιστώσουμε, παρά μόνο σε ένα πολυβολείο κι αυτό δεν μπορεί να δώσει αρκετά στοιχεία δυστυχώς… Επίσης, υπάρχουν σε κοντινή απόσταση και οχυρά Εμφυλίου Πολέμου μετά το 1943. Ούτε κι αυτά χρησιμοποιήθηκαν για μάχες. Επομένως ο όρος Historic Μilitary Landscape συμπεριλαμβάνει τα πάντα μέσα, όλες τις οχυρώσεις όλων των πολεμικών εποχών, όλων των εθνοτήτων που υπηρέτησαν και εργάστηκαν εδώ. Τώρα, το Salonika Front Military/ Memory Landscape ίσως είναι πιο κατανοητό σε διεθνές επίπεδο και αναφέρεται στην απαρχή ενός ιστορικά τεκμηριωμένου τοπίου με γαλλοβρετανική στρατιωτική παρουσία και έργο, χωρίς να αφαιρεί το στοιχείο του φυσικού τοπίου (βουνά, λόφους, ποτάμια κοκ). Συνδυάζει δηλαδή ιστορικό βάθος, σεβασμό στη μνήμη και γεωγραφική ταυτότητα με πολιτιστικά, τουριστικά και εκπαιδευτικά συμφραζόμενα διεθνούς εμβέλειας… Εκεί, μπορεί να δημιουργηθεί ένα «Μουσείο Χαρακωμάτων Α ΠΠ», όπως προτάθηκε από εμένα σε διεθνές συνέδριο της Λήμνου τον Μάιο του 2018 παρουσιάζοντας όλα αυτά που διαθέτει η περιοχή μας. Δίπλα δηλαδή στο ζωντανό σωζόμενο οχυρωμένο χώρο, εμείς να φτιάξουμε ένα ασφαλές κλειστό μουσείο που θα προσομοιάζει όσα μπορεί κανείς να δει υπαίθρια με θέα τον περιβάλλοντα χώρο, αυτόν που χρησιμοποίησαν οι στρατιώτες για να προστατευθούν. Μάλιστα, μέσα στην σύγχρονη μουσειακή εγκατάσταση να συγκεντρώνεται όλη η ιστορική πληροφορία με βίντεο, εκθέσεις και υλικό από την περιοχή μας. Χρειαζόμαστε νομίζω ένα «WWI TRENCH MUSEUM», αφού αυτή είναι η βάση της ιστορίας μας, ο Α’ Παγκσόσμιος Πόλεμος με όλα τα στοιχεία της οχύρωσης που έχουμε να δείξουμε σε άριστη μορφή. Αν δεν ήταν αυτός ο πόλεμος και το φυσικά οχυρωμένο τοπίο που αποτέλεσε την βάση της συμμαχικής οχύρωσης του 1916, δεν θα είχαν γίνει και οι επόμενες οχυρώσεις του Β’ ΠΠ και Εμφυλίου (1939-1949). Να το πω απλά αν δεν ήταν το βουνό μας δεν θα έρχονταν οι στρατιωτες εδώ, θα πήγαιναν αλλού και θα οργάνωναν διαφορετικά την άμυνα της Θεσσαλονίκης.
Όσον αφορά το πολυβολείο που φέρει ημερομηνία 1949 και σχεδιάζεται να αξιοποιηθεί τουριστικά ως εναρκτήριο σημείο – πύλη εισόδου στο ιστορικό πάρκο, όπως το ονομάζουν, πώς το σχολιάζετε;
Δεν το προτείναμε για να συγκεντρωθεί όλη η ιστορική πληροφορία εκεί του Α’ ΠΠ, ούτε για να γίνει πύλη εισόδου όπου θα ενημερώνεται ο επισκέπτης και θα επιλέγει αν θέλει να πάει ή όχι στα υπόλοιπα που βρίσκονται μέσα στο βουνό. Υπάρχουν κι άλλες γραμμές πολυβολείων που μπορούν να ενταχθούν στον σχεδιασμό και δεν αφορούν τον Εμφύλιο. Όταν και εφόσον εντοπιστούν τότε μπορούν να ενταχθούν στον σχεδιασμό και να προταθεί κι άλλη διαδρομή που θα τα ενώνει όλα για την δημιουργία “Trench Museum”. Πάντως, για να γνωρίζει ο κόσμος, προτάθηκε το συγκεκριμένο πολεμικό κτίσμα του Εμφυλίου ως σημείο 1 για να να ξεκινά η περιήγηση από το ήδη διαμορφωμένο μονοπάτι που υπάρχει στις παρυφές του υψώματος του, ώστε να αποσαφηνιστεί η λανθασμένη θεώρηση του εδώ και πολλά χρόνια και να μπει μια πινακίδα που θα το χρονολογεί σωστά και θα δίνει τις δικές του ιστορικές πληροφορίες, ότι δηλαδή δεν κατασκευάστηκε στον Α’ ΠΠ από τα στρατεύματα της Αντάντ, αλλά η πραγματική ιστορία βρίσκεται παρακάτω ακολουθώντας το ήδη διαμορφωμένο μονοπάτι.
Εσείς κ. Χαρίτου τι περιμένετε να δείτε από όλο αυτό που σχεδιάζεται;
Περιμένω να προστατευτεί και να αναδειχθεί η ιστορική μνήμη και στρατιωτική κληρονομιά του τόπου μας σε απόλυτη αρμονία με το φυσικό περιβάλλον που τη φιλοξένησε και τη διαφύλαξε για έναν ολόκληρο αιώνα. Εύχομαι να δημιουργηθεί ένας ζωντανός πυρήνας έρευνας και γνώσης για τις επόμενες γενιές αρχαιολόγων και ιστορικών, που θα αντλούν έμπνευση από αυτόν τον μοναδικό τόπο και θα δουλεύουν αποκλειστικά γι’ αυτόν. Επίσης, η όλη προσπάθεια και εξειδικευμένη δουλειά που προηγήθηκε, θέλω να αποτελέσει κίνητρο για την ανάπτυξη ενός ήπιου, εναλλακτικού τουρισμού για την περιοχή μας (πεζοπορία, ορειβασία, ποδηλασία, φωτογραφία κοκ) με σεβασμό στη φύση και την ιστορία μας. Να μην μετατραπεί σε πεδίο ατομικού οφέλους, αλλά να αποφέρει ουσιαστικό κοινωνικό αντίκρισμα, λειτουργώντας προς όφελος της τοπικής κοινότητας και της πολιτιστικής στρατιωτικής μας κληρονομιάς.
(Η συνέντευξη της κ. Χαρίτου παραχωρήθηκε την Παρασκευή 18 Ιουλίου 2025)
